طالبان جواز فعالیت حدود یکهزار و ۶۰۰ نهاد اجتماعی، مدنی، علمی، مذهبی و فرهنگی، از جمله بنیاد خیریه حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین افغانستان را لغو کردهاند.
وزارت عدلیه زیر اداره طالبان روز سهشنبه فهرست نهادهایی را که جواز فعالیتشان لغو شده است، در وبسایت رسمی خود منتشر کرد. بررسی این فهرست نشان میدهد که دامنه این تصمیم، طیف گستردهای از نهادهای آموزشی، خیریه، مذهبی و صنفی را در بر میگیرد.
بر اساس این فهرست، بنیاد ناصرخسرو بلخی وابسته به خانواده سیدمنصور نادری، چندین نهاد مذهبی مرتبط با جامعه شیعه، انجمن اجتماعی زنان تجارتپیشه، جمعیت اصلاح و شورای انجمن معلمین افغانستان از جمله نهادهایی هستند که جواز فعالیتشان لغو شده است. تنوع این نهادها نشان میدهد که اقدام طالبان محدود به یک حوزه یا جریان خاص نبوده است.
طالبان تاکنون توضیح روشنی درباره معیارها، مبانی حقوقی یا دلایل لغو جواز این شمار گسترده از نهادها ارائه نکردهاند. این در حالی است که در سالهای اخیر، محدودیتها بر فعالیت نهادهای مدنی، اجتماعی و مذهبی در افغانستان بهطور چشمگیری افزایش یافته و فضای فعالیت مستقل بهشدت تنگتر شده است.
بنیاد حامد کرزی؛ از شعار فرصت برابر تا روایتهای انتقادی
بنیاد خیریه حامد کرزی در سال ۲۰۱۵ در کابل افتتاح شد. حامد کرزی در زمان آغاز به کار این بنیاد گفته بود که هدف اساسی آن، فراهمسازی زمینه تحصیل برای تمامی جوانان افغان از سراسر افغانستان است. او تأکید کرده بود که کمک به جوانان بهگونه مستقیم، بدون واسطه و بهدور از هرگونه انگیزه سیاسی انجام خواهد شد.
آقای کرزی همچنین تصریح کرده بود که این بنیاد یک نهاد غیرسیاسی است و در چارچوب همکاری با وزارت تحصیلات عالی و وزارت معارف، برای رشد آموزش و تحصیلات در کشور فعالیت میکند.
با این حال، یک مقام اسبق وزارت تحصیلات عالی، که به دلیل حساسیت موضوع به شرط محفوظ ماندن هویتش با «بازتاب نو» گفتوگو کرده، روایت متفاوتی ارائه میدهد. به گفته این مقام پیشین، بنیاد حامد کرزی در عمل تلاش میکرد مدیریت بخشی از بورسیههای تحصیلی اعطاشده از سوی کشورهای خارجی به دانشجویان افغانستان را به نفع یک قوم خاص جهتدهی کند.
این منبع میگوید:
«در موارد متعدد، فهرستهای پیشنهادی بورسیهها با ترکیب قومی نامتوازن به وزارت تحصیلات عالی ارسال میشد. این موضوع باعث نارضایتی و اعتراضهای دروناداری شد، اما به دلیل جایگاه نمادین بنیاد، هیچگاه به بررسی رسمی و شفاف منجر نشد.»
به گفته او، نبود سازوکار نظارتی شفاف در روند توزیع بورسیهها، زمینه را برای اعمال سلیقه و بازتولید نابرابریهای قومی فراهم کرده بود؛ مسئلهای که با ادعای فرصت برابر آموزشی در تضاد قرار داشت.
همزمانی معنادار با فشار بر نهادهای رسانهای
لغو جواز فعالیت نهادهای مدنی در حالی صورت میگیرد که طالبان هفته گذشته نیز جواز فعالیت اکثر سازمانهای حامی رسانهها در افغانستان را لغو کرده و تنها مجوز سه نهاد رسانهای را تمدید کردند.
وزارت اطلاعات و فرهنگ زیر اداره طالبان در اعلامیهای گفت که این تصمیم با هدف «موثرتر و منظمتر شدن فعالیت نهادها و حفظ اعتبار آنها» اتخاذ شده است. در این اعلامیه آمده است که این وزارت پس از آنچه «شکایات مکرر رسانهها و خبرنگاران» خوانده شده، اقدام به بررسی همهجانبه نهادهای رسانهای کرده است.
طالبان ادعا کردهاند که نتیجه این بررسیها نشان داده اکثریت این نهادها به دلیل «غیرمسلکی بودن مسئولانشان» نهتنها مشکلات خبرنگاران و رسانهها را حل نکردهاند، بلکه باعث ایجاد مشکلات بیشتر و آسیب به اعتبار نهادهای رسانهای افغانستان در سطح بینالمللی شدهاند.
تحلیل: نه اصلاح، بلکه حذف مرجعیتهای مستقل
ناظران میگویند همزمانی لغو جواز نهادهای مدنی، آموزشی و رسانهای نشاندهنده یک روند هماهنگ برای حذف کامل مرجعیتهای مستقل اجتماعی است. به باور تحلیلگران، این اقدامات نه با هدف اصلاح ساختاری یا پاسخگویی به ناکارآمدیها، بلکه در راستای تمرکز کامل قدرت و کنترل همهجانبه منابع اجتماعی انجام میشود.
از این منظر، حتی نهادهایی که در گذشته به تبعیضهای قومی یا ضعفهای مدیریتی متهم بودهاند نیز در ساختار قدرت کنونی جایی ندارند. طالبان هیچ شکل از فعالیت مستقل خارج از زنجیره فرمان را تحمل نمیکنند؛ خواه این فعالیتها ناقص، تبعیضآلود یا صرفاً مدنی بوده باشد.
کارشناسان هشدار میدهند که تداوم این روند، نهتنها به بستهشدن فضای جامعه مدنی میانجامد، بلکه زمینه بیاعتمادی اجتماعی، تضعیف آموزش و حذف مسیرهای غیرسیاسی مشارکت شهروندان را بیش از پیش فراهم خواهد کرد.
