یادداشت: وژمه توخی، فعال حقوق زنان افغان، پیش از سقوط جمهوریت در جنوب کشور، بهویژه در زمینه آموزش دختران فعالیت میکرد. او در رشته علوم سیاسی و حقوق تحصیل کرده و پیش از آنکه از مکتب فارغ شود، بهعنوان یک فعال اجتماعی در منطقهاش شناخته میشد. فعالیتهای او پیش از سقوط دولت پیشین عمدتاً بر فراهمسازی زمینه آموزش برای کودکان، بهویژه دختران، تمرکز داشت. وژمه در ولایت زابل چشم به جهان گشود و در همان منطقهای که سایههای افراطگرایی گسترده است، چراغ دانش را روشن نگهداشت و برای حقوق زنان و دختران مبارزه کرد.
۸صبح: وقتی آگاه شدید که جمهوریت سقوط کرده است، این رویداد تا چه اندازه برای تان باورکردنی بود؟
توخی: آن روز مثل یک صفحه سیاه در زندهگیام ثبت شده است. من در کابل بودم و در دفتر مرکزی کار میکردم و مشغول طرحریزی برنامههایی برای حقوق زنان و عدالت اجتماعی در ماه آینده بودم. دفتر ما در قندهار، بهدلیل وخامت اوضاع امنیتی و سقوط پیدرپی شهرهای جنوبی، بسته شده بود و تمام همکاران به کابل منتقل شده بودند.
وقتی خبر سقوط منتشر شد، دلم نمیخواست باور کنم. با خودم میگفتم امکان ندارد طالبان وارد کابل شده باشند، چون حتا تصورش هم سخت بود. اما چند دقیقه بعد، مدیر دفتر با چهرهای نگران آمد و گفت: «کامپیوتر و اسناد را بردارید و به خانه بروید… کابل سقوط کرده است.»
«در آن لحظه احساس میکردم سالها تلاش من، کوششها برای پیشرفت زنان، و هزاران امید، همه به باد رفتهاند. همه همکاران ساکت بودند، اما در درونم طوفانی برپا بود. گفتم: «ما فقط یک شهر را از دست ندادیم، ما آیندهمان را از دست دادیم.»
۸صبح: شخصاً بهعنوان یک زن افغان، با سقوط جمهوریت چه چیزهایی از دست دادید؟
توخی: بزرگترین دارایی که برای همیشه از دست دادم، فضای آزاد بود که زنان در آن توانستند از طریق تحصیل، کار و مشارکت اجتماعی خود را بسازند، به کشورشان خدمت کنند و سرنوشتشان را در دست بگیرند. من کشورم را از دست دادم، همان خاکی که در آن رشد کردم و افتخار خدمت به آن را داشتم. شغل و حق کار کردن در وطنم و فرصتهای طلایی که سالها زحمت کشیده بودم را از دست دادم. سقوط جمهوریت فقط یک تغییر سیاسی نبود، بلکه فروپاشی رویاها، امیدها و فضای عزت هزاران دختر بود.
۸صبح: چه چیزی بیشتر شما را میآزارد یا حسرت آن را میخورید؟
توخی: بزرگترین حسرت من این است که هزاران دختر و زن افغان که برای تحصیل و پیشرفت سخت تلاش میکردند، امروز در خانهها محبوس شدهاند و از حق زندهگی محروم شدهاند. دستاوردهایی که با فداکاری مردم و حمایت جهانی شکل گرفته بود، در چند روز به خاکستر تبدیل شد. هنوز هم چهرههای آن دختران جوان که با اشتیاق و امید درس میخواندند را میبینم، اما امروز کتابهایشان زیر گرد و غبار مانده و صدایشان زیر فشار خاموش شده است.
۸صبح: شماری اندک زنان مانند شما توانستهاند از بزرگترین زندان زنان به نام افغانستان بیرون بیایند، اما چهار سال است که دختران و زنان افغان همچنان در زنجیر محدودیتهای طالبانند. به عنوان زنی که اکنون در خارج از کشور بسر میبرد، مبارزه زنان افغان در داخل کشور را چگونه میبینید؟
توخی: «زنان افغانستان امروز شجاعترین مبارزان و شکستناپذیرترین قهرمانان جهاناند. آنها هر روز با محدودیتها، ترس و تهدید روبهرو هستند، اما همچنان برای حقوقشان صدا بلند میکنند.
این فقط مبارزه برای زنده ماندن نیست، بلکه نبردی بیپایان برای هویت، عزت و آینده است؛ مبارزهای بیسلاح، اما قدرتمندتر از هر سلاحی. هر تلاش یک زن افغان چه نوشتن با قلم باشد و چه برگزاری یک صنف مخفی پیامی روشن برای جهان دارد: ما خاموش نمیشویم و تا بهدست آوردن حقوقمان میایستیم.
۸صبح: طالبان برای محروم کردن دختران از حق تحصیل، دین و فرهنگ را بهانه میکنند. بسیاری طالبان را به این متهم میکنند که مردم، بهویژه در مناطق دورافتاده، مخالف آموزش دختران هستند. بهعنوان فعال زن و باشندهای جنوب کشور، چقدر این حرف را قبول دارید؟
توخی: این حرف را کاملاً رد میکنم. فرهنگ ما دشمن دانش نیست و دین ما هم دشمن تحصیل نیست. فقط ایدئولوژی طالبان است که میخواهد زن را ساکت و پنهان نگه دارد. خودم در جنوب دیدهام که مادران دخترانشان را به صنفهای من میفرستادند و میفرستند، حتا با وجود خطر. مردم برای دخترانشان آیندهای روشن و پر از دانش میخواهند، نه تاریکی.
به نظر من طالبان فقط از فرهنگ و دین بهعنوان بهانه استفاده میکنند تا جلوی آموزش دختران را بگیرند چون میدانند مادر باسواد، طالبان به دنیا نمیآورد. من بهعنوان باشنده زابل و جنوب دیدهام که خانوادهها خواستار تحصیل دخترانند، مردم واقعاً مخالف آموزش نیستند، بلکه موانع طالبان است که مسیر را بسته است.
۸صبح: چقدر هماهنگی بین فعالان زن افغان خارج از کشور برای دفاع از حقوق زنان وجود دارد؟
توخی: هماهنگی وجود دارد ولی باید قویتر شود. هر کدام ما از راههای مختلف مبارزه میکنیم؛ برخی از طریق رسانهها، برخی سازمانهای بینالمللی و برخی هم از طریق جامعه مدنی. اما هدف یکی است: بازگرداندن حقوق زنان و باز کردن درهای تحصیل برای هر کودک. جهان باید صدای ما را صدای یک ملت بداند و کنار ما بایستد.
۸صبح: چرا مبارزات زنان هنوز نتیجه قابل توجهی نداشته است؟
توخی: چون ما فقط مقابل یک گروه افراطی نیستیم، بلکه یک معامله سیاسی بزرگ در جریان است. اغلب حقوق زنان بر سر میزهای بینالمللی بهعنوان یک معامله استفاده میشود، نه بهعنوان ارزش انسانی. اگر حق تحصیل زنان یک «خط سرخ» واقعی بود، طالبان نمیتوانستند اینقدر مدت طولانی دختران را از آموزش محروم کنند.
دلیل دیگر این است که جامعه جهانی بیشتر به اعلامیهها و حمایتهای لفظی اکتفا کرده است. حقوق زنان اغلب قربانی بازیهای سیاسی میشود و این خود مانع بزرگی برای مبارزه ماست.
۸صبح:آیا شما هم فکر میکنید حقوق زنان برای جامعه جهانی دیگر خط سرخ نیست؟
توخی: در حرف شاید بله، ولی در عمل خیر. اگر واقعا «خط سرخ» بود، جهان فشار جدی بر طالبان وارد میکرد. نبود اقدامات جدی نشان میدهد حقوق زنان اولویت سیاسی ندارد. به همین دلیل همیشه تاکید دارم که ما افغانها باید متحد شویم، اختلافات را کنار بگذاریم و برای آینده وطن یکصدا بایستیم. اگر کنار هم برای حقوق زنان، آزادی آموزش و کرامت انسانی بایستیم، هیچ نیرویی نمیتواند ارادهمان را بشکند. آینده وقتی تغییر میکند که خودمان مشعل تغییر را روشن کنیم.
۸صبح: آینده دختران افغان را چگونه میبینید؟
توخی: اگر فشار جدی بینالمللی، هماهنگی منطقهای و حمایت از مبارزه خستهگیناپذیر زنان افغان نباشد، آینده دختران در زنجیر تاریکی خواهد ماند. اما باور دارم ظلم پایدار نیست و روزی خواهد آمد که دختران ما دوباره کتابها را باز کنند و به سوی نور قدم بردارند.
اما این امیدها فقط وقتی به حقیقت میپیوندند که ما افغانها مثل یک خانواده متحد شویم. این کشور ماست، آینده ماست و مسوولیت ماست که راه نور را برای دختران و پسرانمان باز کنیم. اگر صدایمان را متحد کنیم، هیچ نیرویی نمیتواند چراغ آیندهمان را خاموش کند.
۸صبح: پیام شما به زنان و دختران افغانستان زیر سلطه طالبان چیست؟
توخی: خواهران و دختران من، شما تنها نیستید. اگرچه میخواهند صدایتان را خاموش کنند، قلمتان را بشکنند و رویاهایتان را بکشند، اما دانش و امید قدرتی است که هیچکس از شما نمیتواند بگیرد. درس بخوانید، حتا اگر پنهانی باشد، چون دانش شما مقاومت شماست؛ روشنترین ستاره در تاریکی که چراغ راه نسل آینده خواهد بود. به یاد داشته باشید، هر کلمهای که یاد میگیرید، هر کتابی که باز میکنید و هر فکری که در ذهنتان روشن میکنید، قدمی به سوی آزادی است. تاریخ داستان شجاعت شما را خواهد نوشت و جهان خواهد فهمید که زن افغان هرگز شکست پذیر نیست.
