گزارشگر: تمیم عطایی
۲۰ نوامبر، روز جهانی کودک، در حالی فرارسیده است که میلیونها کودک در افغانستان از ابتداییترین حقوق خود، از جمله آموزش، تغذیه مناسب، خدمات صحی و زندگی در محیطی امن محروماند. گزارشهای نهادهای بینالمللی نشان میدهد که فقر، سوءتغذیه، آوارگی، کار کودکان و محدودیتهای آموزشی، زندگی و آینده نسل بزرگی از کودکان این کشور را با تهدید روبهرو کرده است.
روز جهانی کودک فرصتی برای یادآوری حقوق اساسی کودکان و مسئولیت دولتها در تأمین آموزش، سلامت، امنیت، رفاه و فرصتهای برابر برای آنان است. بر اساس کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد، هر کودک، بدون تبعیض بر اساس جنسیت، قومیت، زبان و وضعیت اجتماعی، حق دارد از آموزش، مراقبتهای صحی، تغذیه مناسب، بازی و رشد سالم برخوردار باشد.
با این حال، واقعیت زندگی کودکان در افغانستان فاصله زیادی با این حقوق دارد. پس از بازگشت طالبان به قدرت، محدودیتهای گسترده آموزشی، بحران اقتصادی، کاهش فرصتهای شغلی و مشکلات دسترسی به خدمات اساسی، فشار بیشتری بر کودکان و خانوادههای آنان وارد کرده است.
محرومیت میلیونها کودک از آموزش
بر اساس گزارش مشترک یونسکو و یونیسف که در چهارم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است، ۵۳ درصد کودکان در سن آموزش ابتدایی در افغانستان از آموزش رسمی محروماند.
این گزارش میگوید از سال ۲۰۲۱ تاکنون، بیش از ۲.۶ میلیون دختر از ادامه آموزش بالاتر از صنف ششم بازماندهاند؛ محدودیتی که فرصتهای تحصیلی و آینده میلیونها دختر را تحت تأثیر قرار داده است.
همچنین، تا اکتبر ۲۰۲۶ حدود پنج هزار و ۳۰۰ صنف آموزشی غیررسمی در افغانستان فعال بودهاند که نزدیک به ۱۶۲ هزار دانشآموز، شامل ۶۴ درصد دختر، در آنها آموزش میدیدند.
با وجود اهمیت این برنامهها، آموزشهای غیررسمی نمیتوانند جایگزین نظام آموزش رسمی و فرصتهای برابر تحصیلی برای همه کودکان شوند.
سوءتغذیه؛ تهدید جدی برای سلامت کودکان
بحران تغذیه نیز از دیگر چالشهای جدی کودکان در افغانستان است.
بر اساس گزارش یونیسف در جولای ۲۰۲۶، حدود ۳.۷ میلیون کودک زیر پنج سال در افغانستان در معرض خطر سوءتغذیه قرار دارند. این نهاد همچنین گزارش داده است که وضعیت سوءتغذیه کودکان در ۲۶ ولایت از مجموع ۳۴ ولایت کشور، در مقایسه با سال ۲۰۲۵ بدتر شده است.
کودکان زیر دو سال از گروههایی هستند که بیش از دیگران در معرض پیامدهای این بحران قرار دارند. کمبود مواد غذایی، شیوع بیماریها، پوشش ناکافی واکسیناسیون، نبود آب آشامیدنی سالم و دسترسی محدود به خدمات صحی، از عوامل مؤثر در افزایش سوءتغذیه عنوان شدهاند.
در گزارش بشردوستانه یونیسف در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز آمده است که حدود ۱.۳ میلیون کودک از نظر سوءتغذیه مورد معاینه قرار گرفتهاند و بیش از ۱۰۷ هزار کودک در برنامههای درمان سوءتغذیه حاد شدید یا متوسط با خطر بالا تحت پوشش قرار گرفتهاند.
همزمان، سازمان پزشکان بدون مرز از افزایش ۲۸ درصدی موارد سوءتغذیه کودکان در افغانستان خبر داده و اعلام کرده است که بیش از هشت هزار کودک به دلیل سوءتغذیه در مراکز درمانی این سازمان در ولایتهای هرات، هلمند و قندهار بستری شدهاند.
آوارگی و کار کودکان؛ پیامدهای فقر و بحران اقتصادی
بیجاشدن خانوادهها و مهاجرت اجباری نیز شرایط زندگی شمار زیادی از کودکان افغان را دشوارتر کرده است.
سازمان بینالمللی نجات کودکان در گزارشی که ۱۸ نوامبر منتشر کرد، وضعیت کودکان بیجاشده در افغانستان را نگرانکننده خوانده است.
این گزارش بر اساس مصاحبه با ۸۲۴ کودک و ۸۳۸ سرپرست آنان در هفت ولایت تهیه شده و نشان میدهد که ۵۵ درصد کودکان پس از بیجاشدن با کمبود مواد غذایی، ۴۱ درصد با بدترشدن وضعیت صحی و ۳۳ درصد با کاهش دسترسی به آموزش روبهرو شدهاند.
بیش از ۹۰ درصد کودکان مصاحبهشده تجربه بیجاشدن یا مهاجرت را داشتهاند. همچنین حدود ۱۱ درصد آنان از مواجهه با مواردی چون کار کودکان، خشونت فیزیکی و لفظی یا ازدواج در سن پایین گزارش دادهاند.
این یافتهها نشان میدهد که پیامدهای آوارگی تنها به از دستدادن خانه و محل زندگی محدود نمیشود، بلکه دسترسی کودکان به آموزش، سلامت، امنیت و حمایت خانوادگی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
محرومیت دختران؛ تهدیدی فراتر از آموزش
محدودیتهای آموزشی طالبان علیه دختران، علاوه بر محرومکردن آنان از حق تحصیل، پیامدهای گستردهای بر آینده اجتماعی و اقتصادی افغانستان دارد.
بر اساس تحلیل یونیسف که ۲۸ اپریل ۲۰۲۶ منتشر شده است، در صورت ادامه محدودیتها بر آموزش دختران و اشتغال زنان، افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۰ هزار آموزگار زن و پنج هزار و ۴۰۰ کارمند صحی زن را از دست بدهد.
کاهش شمار آموزگاران و کارمندان صحی زن، دسترسی زنان و دختران به آموزش و خدمات درمانی را نیز دشوارتر میکند؛ بهویژه در جامعهای که حضور کارکنان زن در بخشهای آموزشی و صحی برای ارائه خدمات به زنان و دختران اهمیت اساسی دارد.
از سوی دیگر، محرومیت دختران از آموزش و کاهش فرصتهای اجتماعی و اقتصادی آنان، نگرانیها درباره افزایش ازدواجهای زودهنگام و پیامدهای صحی و روانی آن را نیز افزایش داده است.
رشد سالم؛ حقی فراتر از زندهماندن
حقوق کودکان تنها به زندهماندن و تأمین نیازهای اولیه محدود نمیشود. رشد سالم جسمی، ذهنی، عاطفی، اجتماعی و فرهنگی نیز بخشی از حقوق اساسی آنان است.
تغذیه مناسب، مراقبتهای صحی، محبت و حمایت خانوادگی، محیط امن و دسترسی به آموزش، در شکلگیری تواناییهای ذهنی و اجتماعی کودکان نقش مهمی دارند.
همچنین بازی، کتابخوانی، فعالیتهای هنری و برنامههای فرهنگی به رشد خلاقیت، تقویت مهارتهای ارتباطی و شکلگیری شخصیت سالم کودکان کمک میکنند.
در مقابل، محرومیت از آموزش، قرارگرفتن در معرض خشونت، وادارشدن به کار در سنین پایین و نادیدهگرفتن نیازها و دیدگاههای کودکان، میتواند آثار درازمدتی بر زندگی و آینده آنان بر جای بگذارد.
ثبت هزاران مورد نقض جدی حقوق کودکان
نگرانیها درباره وضعیت کودکان افغانستان تنها به فقر، آموزش و سلامت محدود نیست.
بر اساس گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد درباره کودکان و درگیریهای مسلحانه، که دوره زمانی سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ را پوشش میدهد، چهار هزار و ۵۸۲ مورد نقض جدی حقوق کودکان در افغانستان ثبت شده است.
همچنین، سازمان جهانی صحت روز پنجشنبه، ۱۹ نوامبر، در پیامی هشدار داده است که بیش از یک میلیارد کودک در سراسر جهان با خشونت و بیتوجهی روبهرو هستند؛ آماری که ابعاد گسترده تهدیدهای موجود علیه امنیت و سلامت کودکان را نشان میدهد.
مسئولیت جهانی در برابر آینده کودکان افغانستان
روز جهانی کودک تنها مناسبتی برای گرامیداشت دوران کودکی نیست؛ بلکه یادآور مسئولیت دولتها، نهادهای بینالمللی و جامعه جهانی در حمایت از حقوق کودکانی است که در شرایط بحران و محرومیت زندگی میکنند.
بهبود وضعیت کودکان افغانستان مستلزم دسترسی برابر دختران و پسران به آموزش، گسترش خدمات صحی، مقابله با سوءتغذیه، جلوگیری از کار اجباری و ازدواج زودهنگام و حمایت اقتصادی از خانوادههای آسیبپذیر است.
در شرایطی که میلیونها کودک افغان با گرسنگی، فقر، آوارگی، محرومیت آموزشی و ناامنی روبهرو هستند، ادامه این وضعیت میتواند فرصتهای رشد و پیشرفت یک نسل را از بین ببرد.
کودکان افغانستان نباید بهای بحرانهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور را با ازدستدادن دوران کودکی و آینده خود بپردازند. حمایت از حقوق آنان نه یک اقدام خیریه، بلکه مسئولیتی انسانی، قانونی و ضرورتی برای آینده افغانستان است.