حقوق زنان افغانستان قربانی معامله‌های سیاسی و همبستگی‌های نمایشی نشود
گزارشگر تمیم عطایی
«جندر آپارتاید» یک بحث امروزی و مربوط به چند سال اخیر نیست.
زنان افغانستان سال‌هاست با این معضل از چند منظر زیسته‌اند که منظر مذهبی آن در این نوشته کوتاه، محور کنکاش نیست.
اما رگه‌های عمیق آپارتاید جنسیتی با اتکا به قوانین مذهبی، از بدو پیدایش ادیان وجود داشته است و چه‌بسا در میان حکومت‌های مذهب‌محور که قوانین نافذ آن‌ها در سایه ادله شرعی جولان می‌کنند، این بحث به پدیده‌ای متداول تبدیل شود و در درازنای تاریخ، به سنتی پذیرفته‌شده از سوی یک ملت مبدل گردد.
هم از دریچه سنت‌های اجتماعی و هم از چشم‌انداز سیاست، آپارتاید جنسیتی تاریخ بلندبالایی بر سر راه زنان افغانستان داشته است.
با صراحت می‌توان گفت: پس از تولد «افغانستان»، زنان آپارتاید جنسیتی را در فراز و فرود تاریخ و در مقاطع مختلف سیاسی، گاهی کم و گاهی بیشتر، تجربه کرده‌اند.
در اواخر دهه ۱۹۹۰، گروهی از زنان فمینیست اصطلاح «جندر آپارتاید» را در دوره نخست طالبان در افغانستان به کار بردند که به‌مرور زمان، این اصطلاح به تحلیل‌های ساختاری ایران نیز وارد شد.
اما در همان دوره و پس از آن، گروهی از زنان آگاه و مسئولیت‌پذیر، این بحث را در افغانستان به‌صورت جدی بررسی کردند و تا حدودی برای آن تلاش کردند.
از آن‌جا که نظام‌های سیاسی مقطعی در افغانستان، فرصت مبارزه و پیکار پیوسته برای حقوق زنان را از آنان می‌گیرند و گرفته‌اند، ما تا مرحله‌ای پیش می‌رویم؛ اما وقتی پایه نردبان شکسته می‌شود، همه‌چیز به خاک می‌افتد. عقب‌گردی وحشتناک همه‌چیز را فرا می‌گیرد تا دوباره، ققنوس‌وار، از خاکستر سر برآوریم و به یاد بیاوریم که برای حقوق هم‌جنس خود نیز باید بجنگیم.
این سرنوشت عقب‌گرد، بر مبنای مثل معروف «تیزی شمشیر در نوک شمشیر»، تیزی پیکار را از سنان شمشیر به سمت‌های دیگر آن سوق داد و این بحث را تا اندازه‌ای زیر تأثیر معادلات دستوری و نمایشیِ مشارکت اندک زنان در بدنه نظام برد.
این وضعیت فرصت را از زنان گرفت تا راه را با همان اراده روز نخست ادامه دهند. همگان تصور کردند که بحث آپارتاید جنسیتی حل شده است. خلاصه این مبحث، با چند علت شماره‌وار، ناگفته و پنهان ماند.
اما با تحولات اخیر و استبداد سیستماتیک علیه زنان بر مبنای جنسیت آنان، در سطح نظام و در سایه احکام متعدد و نظارت بر اجرای آن‌ها با هدف محدود کردن و انکار هویت زن، یک‌بار دیگر شماری از زنان پیشگام این بحث را مطرح کردند. این بار تلاش بیشتری برای آن صورت گرفت، زیرا فرصت‌های بین‌المللی ناشی از تحولات اخیر فراهم شده بود.
امروز چندین کشور «جندر آپارتاید» را در افغانستان به رسمیت می‌شناسند و زنان همچنان تلاش می‌کنند تا این جنایت به‌طور رسمی در دیوان‌های کیفری بین‌المللی ثبت شود و عاملان اصلی آن از این بابت مورد بازپرسی قانونی قرار گیرند.
بنابراین، باید گفت آنچه در افغانستان جریان دارد، به‌طور مشخص مصداق عینی «جندر آپارتاید» است. این وضعیت با آنچه در ایران پس از تحولات سال ۲۰۲۱ و شجاعت و مبارزات خیابانی زنان در افغانستان با شعار «تحصیل، کار، آزادی» و نیز تظاهرات سال ۲۰۲۳ ایران پس از کشته‌شدن «مهسا امینی» با شعار «زن، زندگی، آزادی» رخ داد، از این نظر که جرقه‌ای تازه پس از مدتی سکوت و انقیاد جمعی مردم در برابر سیاست‌های حاکم بود، وجوه مشترکی دارد؛ اما تفاوت‌های زیادی نیز میان آن‌ها وجود دارد.
در ایران، دست‌کم این جنایت (آپارتاید جنسیتی) متکی بر قوانین و احکام سیاسی یا قوانین داخلی به شکلی که در افغانستان جریان دارد، نیست. زنان حق حضور در اجتماع، سیاست و اقتصاد را دارند؛ حق دارند به دانشگاه و مکتب بروند، به ازدواج اجباری با عنوان همسر سوم و چهارم یک مقام سیاسی محکوم نیستند و از حق رأی و خودابرازی برخوردارند.
بحث اصلی اما این است:
زنانی که با شعار «تحصیل، کار، آزادی» در سال ۲۰۲۱ به خیابان آمدند، هرگز نباید رسالت خود را فراموش کنند. مسئله زنان افغانستان نباید قربانی معامله‌های سیاسی و بحث‌های خواهرخواندگی شود؛ بحث‌هایی که در آن‌ها استقلالیت و پاسخ‌گویی وجود ندارد.
ما به همبستگی جهانی نیازمندیم؛ اما به هیچ قیمتی نمی‌توانیم از ارزش‌های مبارزاتی و خط‌مشی‌های دادخواهانه خود برای زنان سرزمین و مردم خود چشم‌پوشی کنیم.
تا زمانی که هر زن و هر دختر افغانستان از حقوق انسانی خود برخوردار نشود، این رسالت باید با درس گرفتن از گذشته، به‌صورت پیگیر و دوام‌دار دنبال شود؛ باید برای آن ایستاد و مبارزه کرد، نه معامله!
«چراغی که به خانه رواست، به مسجد خطاست.»
این مسئولیت وجدانی تک‌تک دختران معترض و زنان روشن‌ضمیر است که در شرایط لغزنده و به‌شدت مه‌آلود، متوجه جوانب مبهمی باشند که ظاهراً با هدف پیکار مشترک مطرح می‌شوند، اما در حقیقت ممکن است به حاشیه رفتن مسئله حقوق زنان افغانستان بینجامند.
این را نیز درک کنیم که به نمایندگی از هیچ زن افغانستان، حق نداریم بخشش و حاتم‌بخشی کنیم.
زن افغانستان در پنج سال اخیر تا مرز مرگ مضاعف و گورستان محتوم پیش رفته و هنوز بازنگشته است!
سرنوشت او، آینده او، امید او و همه ابعاد زندگی‌اش گروگان است. با کدامین شرافت و سربلندی می‌توان در جایگاه او نشست و وطن، خانه، آرزو، سرنوشت و زندگی‌اش را فدای معامله‌های به‌ظاهر فریبنده کرد؟ فراموش نکنیم که از نام چه کسانی و با چه جایگاهی فرصت صحبت داریم!
رقصیدن روی خون هم‌جنس، به هیچ عنوان دفاع از حق او نیست! اندکی بیدار شویم.
